PARKMAG Newsletter
W Polsce istnieje kilkadziesiąt parków miniatur. Za sukcesem tego typu miejsc stoi ciężka praca, olbrzymia wiedza i niemałe wydatki. Postanowiliśmy przyjrzeć się kwestii tworzenia makiet i rozłożyć temat na czynniki pierwsze, przy okazji analizując najczęstsze projektowe i produkcyjne błędy.
Jak, dlaczego i za ile? „To zależy„
Proces tworzenia makiety nie ma jednego schematu, a wiele zależy od oczekiwań zamawiającego, możliwości producenta i założonego budżetu inwestycyjnego. Kluczowe jest określenie najważniejszych danych i parametrów, w tym m.in. rodzaju makiety, wyglądu architektonicznego, doboru materiałów, skali czy terminu realizacji. Ważne jest też opracowanie projektu i określenie miejsca docelowego montażu. Zacznijmy jednak od początku.
Pierwszy krok to wybór obiektu i skompletowanie jego dokumentacji.
Obiektem może być np. zabytkowy pałac, zamek, budynek parlamentu, ale też most, wieża czy latarnia. Samo zdjęcie raczej nie wystarczy, o czym wiele osób zapomina. Przydadzą się pełne materiały dokumentacyjne, takie jak np. fotografie elewacji, rzuty, obrysy, przekroje, rysunki z precyzyjnymi wymiarami, ale również informacje ze specyfikacją o użytych materiałach, kształtach, odporności obiektu itp.
To fundament dla dalszej pracy modelarza. I tu ważne pytanie: czy warto udać się w miejsce, gdzie znajduje się oryginalna budowla, której miniaturę chcemy przygotować do naszego parku?
– Jeżeli zlecamy lub sami budujemy makietę, to zazwyczaj jedziemy na miejsce i tam tworzymy dokumentację. To wykonanie zdjęć, ale też zebranie precyzyjnych pomiarów oraz skompletowanie innych informacji. Czasami otrzymujemy dokumentację od właściciela miejsca, co ułatwia działanie – tłumaczy w rozmowie Parkmag.pl Grzegorz Skrzypkowski, współwłaściciel Kaszubskiego Parku Miniatur.
Pozwolenie od właściciela jest konieczne?
Mając dokumentację, wykonaliśmy pierwszy krok. Teraz pytanie, które często zadają sobie pasjonaci atrakcji: czy trzeba posiadać pozwolenie od właściciela lub zarządcy obiektu, aby moc zbudować jego makietę we własnym parku? Co z prawami autorskimi?
– Nigdy nie spotkaliśmy się z sytuacją, aby ktoś nie chciał, by makieta budowli stanęła w naszym parku. Dla właściciela czy zarządcy to darmowy marketing. Jednak mimo wszystko zawsze chcemy uzyskać oficjalną zgodę, aby nie było żadnych niedopowiedzeń i nieporozumień – podkreśla Grzegorz Skrzypkowski.
Kluczowa sprawa dotyczy tego, czy obiekt chroniony jest prawem autorskim lub posiada status zabytku, czy może znajduje się w wolnej domenie i dotyczy go tzw. prawo panoramy. Ważne jest też, kto nim zarządza oraz w jaki sposób przyszły posiadacz makiety zamierza wykorzystać wizerunek budowli.
Czymś innym może być zgoda na wykonanie makiety, a czymś innym zgoda na wykorzystanie wizerunku. Tutaj warto zwrócić uwagę na ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Art. 1 ustawy mówi, że ochroną objęte są utwory architektoniczne, a Art. 33 pkt. 1 przewiduje wyjątek dotyczący utworów stale wystawionych w ogólnodostępnych miejscach (tzw. wolność panoramy).
Ważna jest skala i technologia
Mając wybrany obiekt, zdobytą dokumentację i posiadając ewentualne zgody formalne, czas ustalić skalę makiety. Przykładowo w popularnej skali 1:25, jeden centymetr na makiecie odpowiada 25 centymetrom w rzeczywistości (tj. 1 metr rzeczywisty = 4 centymetrom makiety).
Budynek o wysokości 25 metrów będzie więc miał w modelu około 100 centymetrów wysokości. I tu ważna wskazówka, skala nie tylko powinna zostać dobrana względem wielkości obiektu, ale i całej ekspozycji.
Następny krok to opracowanie projektu makiety. Pomaga w tym np. cyfrowy model obiektu przygotowywany dzięki programom do projektowania 3D. W projekcie widać kluczowe elementy: ściany, okna, drzwi, schody, dach, wieże itp. Już na tym etapie podejmuje się decyzje związane z późniejszą technologią i techniką wykonania modułów miniatury np. ich podziałem na elementy.
Czasami z pomocą służy cięcie lub grawerowanie laserowe oraz druk 3D, a innym razem ręczna robota. W końcu projekt można też opracować na podstawie rysunków technicznych, szkiców czy fotografii. Cały proces to czasochłonny i wymagający etap, podobnie jak późniejsze wykonanie. Z reguły odpowiedzialni za niego są fachowcy, w tym modelarze, określający poziom szczegółowości.
– Każdy z elementów makiety należy zmierzyć, aby móc wykonać go w odpowiedniej skali. Trzeba stworzyć bryłę makiety, powycinać odpowiednie elementy, poskładać je w całość, pomalować, wykonać również najdrobniejsze szczegóły składające się na całość miniatury, która ma w jak największym stopniu odwzorowywać swój oryginał. Czas poświęcony na wykonanie miniatury zależny jest od wielkości jej odpowiednika w oryginale – mówi w rozmowie z Parkmag.pl Sonia Valente ze Skansenu Miniatur Pobiedziska.
Prace trwają długo, bo liczy się jakość
Co ważne, duży model nie zawsze powstaje jako jeden element. Konstrukcja często składa się z mniejszych fragmentów, które modelarze nierzadko odrębnie tworzą, malują i montują. Odrębnie powstają np. ramy okienne, ornamenty, gzymsy, ale też balustrady, kolumny lub ozdoby na elewacji. Z pomocą służą drukarki 3D, frezarki CNC, plotery czy wycinarki laserowe.
Narzędzi jest mnóstwo, lecz grunt to umieć z nich odpowiednio korzystać, podobnie jak z technik wykonania. Trezba znać specyfikę materiałów, ograniczeń technologicznych, ale również zasad projektowania elementów.
– Budowa jednej makiety trwa od 3 miesięcy do roku. W naszym przypadku pracuje nad nią np. dwóch, niekiedy trzech modelarzy. Wszystko zależy od zastosowanej technologii i wielkości miniatury. Obecnie dużo elementów powstaje dzięki zastosowaniu plotera, który wycina odpowiednie kształty. Gdy my zaczynaliśmy nasze prace 15 lat temu, to nie ukrywam, że taka forma wsparcia nie była rozwinięta – zdradza nam Grzegorz Skrzypkowski.
Jak słyszymy dalej, „ploter to nie zawsze rozwiązanie idealne, ponieważ pewne rzeczy trzeba odtworzyć ręcznie i dopiero ten etap pozwala nadać budowli odpowiedni charakter.” Zdaniem naszego eksperta, niektóre elementy makiet wycięte z plotera mogą wyglądać sztucznie.
Wycięcie ściany i powtarzalnych elementów nie stanowi problemu, ale kwestia stworzenia rzeźby, a także późniejszego dobrania farb, to proces, który warto realizować ręcznie. Oczywiście to tylko jedna z dróg, nie zawsze jedyna słuszna.
Klucz to zastosowanie odpowiednich materiałów
Użyte do pracy materiały mają ogromne znaczenie dla jakości i wytrzymałości makiet. Od rodzaju zastosowanych materiałów zależy, po jakim czasie będzie konieczne wykonanie renowacji miniatury, na której może być widać wpływ warunków atmosferycznych. Pytanie więc, co warto stosować, a czego unikać?
– W Skansenie Miniatur Szlaku Piastowskiego do budowy miniatur w większości przypadków wykorzystano tworzywo sztuczne – zdradza Sonia Valente. – Poza nim użyto również materiałów, takich jak metal czy żywica. Ze względu na wpływ warunków atmosferycznych, w przypadku ekspozycji będącej przez cały czas na świeżym powietrzu, do budowy miniatur z pewnością powinno się unikać materiałów drewnopochodnych. Takich jak np. sklejka czy płyta wiórowa, a także styropianu, płyt karton-gips i innych materiałów, które pod wpływem wody szybko ulegają degradacji – dodaje.
Zasada jest prosta: makieta musi być przygotowana z myślą o dużej ekspozycji słońca, deszczu, zmianach temperatury itp. W innym przypadku możemy mieć problem. Na własnej skórze przekonał się o tym Grzegorz Skrzypkowski, który miał do czynienia z makietą wykonaną z drewna.
– Skala się zgadzała, każda z drewnianych dachówek była klejona odrębnie, co miało wpłynąć na estetykę. Modelarz pracował nad makietą trzy lata i widać, że włożył w projekt dużo wysiłku. Ostatecznie miniatura przetrwała tylko jeden sezon, bo deszcz i mróz podniosły dach – mówi.
Oszczędność bywa pierwszym krokiem do problemów
Zdarzają się zarządcy parków miniatur, którzy chcą zaoszczędzić na materiale lub jakości pracy. W efekcie bywa tak, że po kilku latach makieta nie nadaje się do użytku. Jak słyszymy od Grzegorza Skrzypkowskiego, kiedyś na północy Polski istniał park miniatur, gdzie jakość wykonania makiet była wyraźnie niewystarczająca.
– Ludzie nie mogli poznać, co przedstawia makieta. Jakość odbiegała od standardów. Nie zachowano też skali, co estetycznie mocno się ze sobą gryzło. Wieża Eiffla w klasycznej skali 1:25 jest 25 razy mniejsza, a tam ta makieta tego nie ukazywała. Ludzie to widzieli i jakość przegrała – dodaje.
Nasz rozmówca przytacza też inny przykład. W przeszłości otrzymał ofertę zakupu makiet z jednego z parków. Pojechał obejrzeć miniatury, ale na miejscu okazało się, że zastosowane materiały były dalekie od ideału. Makiety miały dopiero kilka lat, a już widać było ich zły stan techniczny. Były pofałdowane, a sam materiał wyglądał na zbyt cienki. Z zakupu zrezygnował.
W miniaturach jak w życiu – liczy się fundament
Elementy, których nie widzi turysta, a mogą być kluczowe dla stabilności i bezpieczeństwa konstrukcji, to np. fundament pod miniaturę. Tutaj istotna jest technika mocowania lub kotwiczenia. Warto przywiązać do tego dużą wagę.
Tworząc miejsce na makietę, nie możemy również zapominać o odwodnieniu (zapobiega gromadzeniu się wody przy podstawie i przenikaniu wilgoci do konstrukcji), instalacjach elektrycznych i kompensacji (dylatacje i luzy) czy też o ochronie odgromowej, wentylacji lub włazach dostępowych (potrzebnych np. do okresowej kontroli i serwisowania). To elementy mało widoczne, ale strategiczne.
– Mocowanie i kotwiczenie są bardzo ważne. Przede wszystkim mają wpływ na bezpieczeństwo makiety przy silnym wietrze. W przypadku ekspozycji zewnętrznej warunki atmosferyczne są czynnikiem, który może wyrządzić sporo szkód. Porządne kotwiczenie to podstawa przy dużych porywach wiatru, jeżeli nie chce się szukać miniatury kilkadziesiąt metrów dalej – wyjaśnia Sonia Valente.
W ocenie rozmówczyni, o ukrytych instalacjach elektrycznych warto pomyśleć wcześniej. Nie dość, że mogą one wpływać na jakość wykonania, trwałość i bezpieczeństwo użytkownika, to przy tym bywają kluczowe dla późniejszej atrakcyjności makiety. Oświetlenie ma na celu wyeksponowanie architektury budynku. Podświetlane są filary, okna, dachy czy wejścia, ale i całe budowle.
– U nas część miniatur jest od wewnątrz podświetlona i zdarza się, że gdy jesteśmy jeszcze otwarci, a na dworze już zapada zmrok, to odpalamy światła. Poza tym mamy również ruchome koziołki na poznańskiej wieży ratuszowej. Takie elementy zdecydowanie dają efekt „wow” – tłumaczy Sonia Valente.
Montaż modelu to niełatwe zadanie
Po przygotowaniu modułów kolejnym etapem jest ich montaż na miejscu. Jeśli projekt nie reguluje kolejności, to najczęściej zaczyna się od dużych elementów, które wykonawca łączy w całość. Później dodawane są okna, dekoracje, drzwi, wieże, a nawet dach (chyba, że elementy zostały zamontowane wcześniej). Liczy się precyzja i dokładność. To kluczowy etap. Wystarczy mały błąd, aby pojawił się problem konstrukcyjny czy estetyczny. Do najczęstszych usterek montażowych należą:
- niedokładne dopasowanie elementów;
- brak stabilności konstrukcji;
- błędne sklejenie części;
- niedokładne wykończenie łączeń;
- krzywe ustawienie ścian i wież;
- nieprawidłowy montaż dachu;
- nieprawidłowe zachowanie proporcji.
Każdy popełnia błędy
Nawet uznane parki miniatur nie unikają błędów. Zdarza się to w kontekście zastosowanych materiałów czy też technologii wykonania. „Wpadki” mają miejsce, lecz grunt, aby wyciągać z nich wnioski.
– Kiedyś zapłaciliśmy tzw. frycowe, bo wykonaliśmy makiety ze styroduru, który później wyeliminowaliśmy. Początkowo prezentowały się dobrze, ale utrzymanie materiału było wymagające. Ptaki wydziobywały styrodur, uszkadzały jego strukturę. Materiał był zwyczajnie za miękki. Oczywiście takie makiety też można tworzyć, ale trzeba znać zalety i ograniczenia materiału – mówi Grzegorz Skrzypkowski.
Tworząc makiety należy też przewidywać na jakie zjawiska fizyczne i konstrukcyjne może być narażona budowla. To m.in. naprężenia (np. siły wewnętrzne pod wpływem obciążeń), odkształcenia (np. ugięcie, wydłużenie albo skrócenie) czy skurcz materiału (np. podczas wysychania materiału).
Ostatnie szlify, czyli malowanie i dekorowanie
Złożenie makiety to połowa drogi, jednak o estetyce budowli w dużej mierze świadczy też wykończenie np. malowanie. Odwzorowanie kolorystyki i detali zastosowanych w oryginalnym obiekcie nie zawsze jest łatwe. Inaczej wygląda cegła, inaczej kamień, a jeszcze inaczej dachówka czy metal.
Kluczowe jest cieniowanie, odpowiednie nasycenie kolorów, a nawet intencjonalne stosowanie delikatnych śladów zużycia np. przebarwień czy różnic w kolorach. Do tego warto pamiętać o fakturze powierzchni, stopniu połysku i sposobie odbijania światła.
Mówiąc o estetyce ważne jest też odtworzenie otoczenia. W końcu makiet nie prezentuje się samodzielnie, ale w towarzystwie krajobrazu np. drzew, dróg, alejek, ludzi, samochodów, latarni czy ławek. Do tego dochodzi zadbanie o roślinność i inne elementy otoczenia.
– Koszt inwestycji nie zamyka się na etapie budowania makiety, to też przygotowanie alejek, otoczenia, nawierzchni, ale również stworzenie odwodnienia itp. – tłumaczy Grzegorz Skrzypkowski.
Ile kosztuje makieta? Równowartość nowego samochodu
Pytanie więc, ile może kosztować wybudowanie makiety? Nie ma jednej odpowiedzi, bo wszystko zależy od zastosowanych materiałów, liczby detali, czasu pracy, skali czy interaktywności. Jeszcze kilka lat temu słyszeliśmy, że może to być równowartość zakupu… nowego samochodu.
– Budowa makiet wiąże się z dużymi wydatkami. Można zrobić makietę w skali 1:25 za 50-70 tys. zł, ale to nie będzie produkt najwyższej klasy. Gdy ostatnio wyceniłem prace, wyszła kwota ponad 100 tys. zł. Powodów takiej sytuacji jest wiele, a jednym z nich jest to, że koszt roboczogodziny pracownika wzrósł o 100 proc. – zdradza Grzegorz Skrzypkowski.
Kolejne ważne pytanie brzmi, czy warto rok w rok oczyszczać i konserwować miniatury? Jak zaznacza Sonia Valente, „należy wziąć pod uwagę, że mimo najtrwalszych materiałów, wilgoć i deszcz, czy też gnijące liście, wpływają na zabrudzenia miniatur.” W Skansenie Miniatur Pobiedziska każdego roku miniatury są więc czyszczone.
Odrębnym tematem są zniszczenia dokonane przez zwiedzających. Te zdarzają się regularnie i jak uważa Grzegorz Skrzypkowski, często goście nie wykazują szacunku do pracy, którą ktoś wykonał. „Po każdym sezonie są pewne usterki i podłamania, trudno z tym walczyć”.
Podsumowując, wybudowanie makiety jest zadaniem skomplikowanym, czasochłonnym i kosztownym, wymaga wiedzy, umiejętności i przez wielu definiowane jest jako sztuka. Bo sam proces jest połączeniem modelarstwa, nowoczesnych technologii oraz architektury. To pomysł, projekt i wykonanie. Jest to suma wieloetapowej pracy, której celem jest stworzenie profesjonalnego produktu. Dlatego przy każdej tego typu inwestycji warto zrobić dokładny rekonesans i analizę kosztów.
